Klei- of veengrond? Weinig ruimte voor waterberging? Overweeg een schelpenbron

Hoe kun je in ‘moeilijke gebieden’ tegelijkertijd wateroverlast tegengaan, regenwater zuiveren én het grondwater op een verantwoorde manier aanvullen? Daarover praten we met Frank Valkema. Hij is verantwoordelijk voor marketing en sales bij Ecologisch Water Beheer (EWB). Samen met strategisch partner Bronbemaling.com zet EWB de zogenaamde ‘schelpenbron’ in de markt: “Een combinatie van twee bewezen technieken waarmee we al bijna 15 jaar ervaring hebben.”

EWB heeft een methode ontwikkeld om met behulp van natuurlijke materialen – schelpen en mineralen – grote hoeveelheden regenwater te bergen en te zuiveren. Kort samengevat werkt de schelpenbron als volgt: regenwater wordt via kolken of aanvoerleidingen naar een ondergrondse buffer geleid. Een laag schelpen slaat het water op en fungeert als een eerste zuiveringsstation. Vervolgens trekt het water door een natuurlijk mineralenmengsel, dat onder andere zware metalen, olie en PAK’s vasthoudt. Als de bovenste laag grondwater onder de schelpenbron is verzadigd, wordt het diepere grondwater aangevuld met behulp van de FHVI-techniek van Van Tongeren Watertechniek. Voor de leek omschrijft Frank Valkema dat onderdeel van het systeem als “een buis die diep de grond in gaat en water op vrij verval in de grondwatersnelweg in het watervoerend pakket infiltreert”.

De bovenstaande video van Bouwend Nederland gaat over de casus Schoolstraat in Horst aan de Maas. In het centrum van deze Midden-Limburgse gemeente zorgden hevige regenbuien herhaaldelijk voor wateroverlast. Er was niet genoeg ruimte voor standaardoplossingen, zoals infiltratiekratten of wadi’s maar dankzij een schelpenbron wordt het regenwater nu efficiënt geborgen en geïnfiltreerd, ook tijdens piekbuien. De schelpenbron whitepaper claimt dat de bewoners zelfs bij 100mm buien geen natte voeten meer krijgen.

Een andere aansprekende casus is het nieuwe hoofdkantoor van Fugro in Nootdorp. Onder de parkeergarage is een schelpenbron aangelegd met een capaciteit van ruim 600 m³. Deels om wateroverlast te voorkomen en deels voor hergebruik: toiletten doorspoelen en bewatering van het groendak. Het water dat daarna nog overblijft wordt via diepe infiltratie teruggebracht in de bodem.

KAN: Als je de schelpenbron documentatie en de casussen bekijkt zie je een mooi product met heel wat groene vinkjes. Toch hebben jullie nog niet veel projecten gedaan specifiek in het KAN-segment, dus nieuw te bouwen woningen. Wat zit daar achter denk je?

Frank Valkema: “Ten eerste is er het effect van onbekend maakt onbemind. Daardoor heb je ook al gauw te maken met de perceptie dat het gaat om een ‘innovatie’ oftewel een techniek die zich nog moet bewijzen. Maar daar is geen sprake van, want we doen dit al bijna 15 jaar. En niet onbelangrijk: waterschaarste stond tot voor kort niet erg hoog op agenda. Daar komt ook bij dat er soms nog wat onwennigheid is als het gaat om de regelgeving.”

“En een beetje zelfreflectie: we hebben gaandeweg gemerkt dat we ons product meer moesten standaardiseren. Als je wil kun je een schelpenbron benaderen als een soort bouwpakket waarbij je aan heel veel knoppen kunt draaien om het best mogelijke resultaat te halen. Maar die benadering kan er ook toe leiden dat het een relatief lastig systeem wordt om mee te nemen in een aanbestedingsprotocol.”

KAN: Als we kijken naar de komende veranderingen in wet- en regelgeving zou je denken dat daar voor jullie volop kansen liggen.

Frank: “Klopt, we merken we dat de markt langzamerhand naar ons toe komt. Enerzijds als gevolg van de Kaderrichtlijn Water, maar ook omdat er door de klimaatverandering een grotere plons regenwater op ons hoofd valt in een kort tijdsbestek, én omdat er meer aandacht is voor het aanvullen van grondwater met oog voor de waterkwaliteit.”

Regelgeving in een notendop

Voldoet de schelpenbron aan de Kaderrichtlijn Water 2027 en andere wetgeving?
De schelpenbron zuivert afstromend regenwater tot binnen de minimale eisen waar te infiltreren water aan moet voldoen, zoals geformuleerd in bijlage XIX van het Besluit Kwaliteit Leefomgeving (Bkl). Het uitgangspunt in de Kaderrichtlijn Water is dat je geen verslechtering, en bij voorkeur verbetering van de waterkwaliteit wil.

Aan de hand van het STOWA raamwerk ‘Verantwoord infiltreren en aanvullen van grondwater’ kun je beoordelen of je in een bepaald project verantwoord infiltreert. Dit praktische, breed toepasbare raamwerk heeft de status van niet-bindend hulpmiddel dat vergunningverleners, beleidsmedewerkers en initiatiefnemers kunnen gebruiken bij hun beoordeling. Het leidt naar een advies voor de te stellen eisen aan de waterkwaliteit van het infiltratiewater, afhankelijk van de kwetsbaarheid van het ontvangend grondwatersysteem.

Zijn er specifieke vergunningen nodig voor de aanleg van de Schelpenbron?
Dit hangt af van de locatie, het doel en ontwerp van het systeem. Als de schelpenbron wordt toegepast om alleen water te infiltreren en water te bergen tegen wateroverlast, zijn vaak geen speciale vergunningen nodig, en is de gemeente meestal het bevoegd gezag. Er geldt wél altijd een zorgplicht.

KAN: Een technische vraag: de zuiverende mineralen die jullie toepassen zullen op een bepaald moment zijn uitgewerkt. Hoe zit het met onderhoud en aan welke termijnen moeten we denken?

Frank: “Wij adviseren meestal om uit te gaan van een ontwerp waar je gedurende meerdere decennia geen onderhoud aan hebt, maar het is natuurlijk de vraag of je in de beginfase die investering wil doen. Verzadiging hangt af van een paar factoren, zoals het jaarlijks te zuiveren debiet, de vervuilingsgraad van het afstromende hemelwater en de gewenste levensduur. Dit zijn dus van die ontwerpknoppen waar je aan kunt draaien. Bij het hoofdkantoor van Fugro is bijvoorbeeld gekozen voor een ontwerp dat de komende 50 jaar blijft werken. Uiteraard moet je de kwaliteit van het water wel monitoren.”

KAN: En wat gebeurt er na 50 jaar?

Frank: “Dan kun je het systeem uitbreiden met een compacte nazuiveringsvoorziening. Het systeem behoudt namelijk zijn functie als waterberging en voorzuivering, dus vervangen is kapitaalvernietiging. Doorgaans adviseren we om een ruimte-reservering voor een uitbreiding van de zuivering op te nemen in het ontwerp. Als dat niet kan, kun je de mineralen eruit scheppen en nieuwe mineralen aanbrengen. De uitgewerkte mineralen kunnen dan hergebruikt worden, bijvoorbeeld als halfverharding. Maar je kunt het ook zo inrichten dat je om de 5 jaar de mineralen ververst.”

KAN: Wanneer zou een gemeente of een projectontwikkelaar jullie moeten bellen? En verreken ook de total cost of ownership in je antwoord. Dus wanneer zou een schelpenbron interessanter kunnen zijn dan de meer gebruikelijke oplossingen zoals wadi’s of kratten?

Frank: “Heel simpel: bij klei- of veengrond, weinig ruimte of hoge circulariteitsambities. Wij kunnen voor je berekenen wat je dan kwijt bent per kuub water die je moet bergen, en dan komt de schelpenbron er heel gunstig uit.”

Tekst: Anton Coops
Beeld: EWB