‘Dat wij in Nederland het toilet doortrekken met Spa blauw is van de zotte’

Dit artikel van René Didde verscheen eerder in Trouw. Foto’s (c) Werry Crone.

Bij het betreden van het huis in Boskoop is het meteen duidelijk. Hier borrelt iets bijzonders. In de hal pal naast de kapstok vol kinderjasjes hangt een serie dozen en een koker aan de muur. ‘Mijn Waterfabriek’ staat erop. Ernaast hangt een gesloten kast met het opschrift ‘Hydraloop’.

Bewoner Mark Rotteveel legt uit dat beide systemen twee in Nederland nog amper bekende kunstjes vertonen. Samen maken ze dat het huis vrijwel geen drinkwater nodig heeft. Rotteveel gebruikt het regenwater dat op zijn dak valt. Onder de tuinschuur is een betonnen tank ingegraven waar tienduizend liter regenwater in kan. Rotteveel laat een borrelende beluchter zien in de put. Hij wijst ook op het pompje dat regenwater naar het huis sluist.

“Mijn waterfabriekje in de hal zuivert dit opgepompte regenwater met filters in vijf stappen tot wat ze noemen hygiënisch water”, legt hij uit. “Daar douchen en baden we mee. Hoewel de leverancier van de warmtepomp het afraadde, voeren we dit regenwater ook naar de warmtepomp die ons huis verwarmt. En ’s zomers sproeien we de tuin ermee”, zegt hij, wijzend naar wel vijf leidingen die uit het systeem komen.

Dat is nog niet alles. Het afvalwater van douche en bad gaat naar de tweede kast. Daar worden zeepresten en bacteriën afgevangen. “Deze tweede waterkringloop levert voldoende op voor de wasmachine voor onze kleding en de spoeling van het toilet”, zegt hij. “En dan zijn we nog vergeten om de vaatwasmachine aan te sluiten”, voegt Elvira Rotteveel toe.

Circulair waterpaleisje
Alleen in de keuken is een kraan waar normaal drinkwater uit stroomt. De gemotiveerde bewoners hebben de gemeente Alphen aan den Rijn (waar Boskoop onder valt), de provincie Zuid-Holland, waterschap Hoogheemraadschap van Rijnland en drinkwaterbedrijf Oasen gestrikt voor een aantal subsidies. In ruil daarvoor stellen ze hun woning open voor geïnteresseerden en laten ze zich tien jaar lang monitoren. Het drinkwaterlaboratorium van waterbedrijf Vitens bemonstert de kwaliteit van het circulaire water.

Ik wil in mijn eigen leven meer aan waterbesparing doen dan alleen korter douchen en de kraan dichtdraaien tijdens het tandenpoetsen

Het stel bewoont dit circulaire waterpaleisje sinds 2023, samen met hun twee jonge kinderen. Mark Rotteveel is adviseur bij een bedrijf dat onder meer daktuinen verkoopt. “Ik wil in mijn eigen leven meer aan waterbesparing doen dan alleen korter douchen en de kraan dichtdraaien tijdens het tandenpoetsen”, zegt hij. Elvira, juriste: “Het is van de zotte dat wij hier in Nederland het toilet doortrekken met Spa blauw, terwijl sommige mensen in Afrika drie kilometer moeten lopen om dagelijks aan drinkwater te komen.”

60 tot 85 procent besparing
Ook in Nederland wordt de laatste jaren duidelijk dat voldoende en schoon water niet langer vanzelfsprekend is. Drinkwaterbedrijven voorzien een tekort, vooral in droge perioden. Net als met elektriciteit krijgt niet elk bedrijf meer automatisch een drinkwateraansluiting. De overheid startte enkele jaren geleden een campagne die beoogt om het gemiddelde dagelijks gebruik van 130 liter per persoon per dag in 2035 naar 100 liter te brengen. De familie Rotteveel zit daar nu al ver onder. In het relatief regenachtige jaar 2024 kwam de besparing uit op 85 procent. “In het droge jaar 2025 hadden we toch meer dan 60 procent water bespaard.”

Mark en Elvira Rotteveel vinden dat er in Nederland te veel met de mond wordt gepredikt dat we water moeten besparen. “Het blijft bij woorden en wij willen laten zien dat het kan. De testen wijzen uit dat ons water van betere kwaliteit is dan het drinkwater, en bijvoorbeeld minder pfas bevat. Het is ook zachter, dus goed voor de apparaten.”

Waarom niet opschalen?
Waarom wordt de hele bouwopgave van honderdduizenden nieuwbouwwoningen (het nieuwe kabinet spreekt van ‘dertig nieuwe wijken’) niet voorzien van dit systeem, of onderdelen ervan, vragen ze zich af. Zouden de hogere kosten een argument zijn? “Regenwater is redelijk schoon en valt weliswaar gratis uit de lucht, maar het klopt dat onze installaties en tank een flinke investering vormen”, zeggen ze. De kosten bedragen ruim 20.000 euro.

Ze gaan nog even door. “Rivierwater als drinkwater wordt steeds meer een onzekere factor door de vervuiling stroomopwaarts. En water wordt op termijn flink duurder door de schaarste en de flink stijgende kosten om medicijnresten en stoffen als pfas eruit te halen.” Maar eigenlijk willen ze dit soort argumenten niet gebruiken. “We moeten gewoon de maatschappelijke problemen oplossen die de klimaatverandering veroorzaakt. Daar schort het te veel aan bij de politiek, drinkwaterbedrijven en waterschappen. We denken nog altijd te veel lineair in plaats van circulair.”

Proefprojecten in nieuwbouw
Er zijn in Nederland meer van dit soort projecten, soms ook al op wijkniveau, zoals in Kerkrade bij het project Superlocal. Daar wordt regenwater opgevangen om er drinkwater van te maken. Bouwbedrijf Heijmans bouwde vorig jaar een regenwateropslag bij vijf nieuwbouwprojecten. Verschillende technieken in die projecten worden nu getest in Culemborg, Den Bosch, Rotterdam, Voorhout en Drachten. Bewoners kunnen in 25 woningen met het regenwater toiletten doorspoelen, de was doen en tuinen besproeien.

Niet meteen fan
Namens de brancheorganisatie van drinkwaterbedrijven Vewin zegt onderzoeker Roberta Hofman van kennisinstituut KWR dat dergelijke proefprojecten goed zijn om ervaring op te doen met het opvangen van regenwater en het hergebruik van huishoudelijk water. Zij heeft vertrouwen in beide zuiveringstechnieken die de familie Rotteveel in Boskoop toepast. Toch is de onderzoeker ‘niet meteen fan’ om dit op grote schaal toe te passen. “Je moet een redelijk groot dakoppervlak hebben”, begint ze. “Er wordt vaak verwezen naar de verplichte wateropvang in Vlaanderen, maar daar is een dak gemiddeld 90 vierkante meter. In Nederland is dat 60 vierkante meter. In België kunnen ze dus anderhalf keer zoveel water opvangen.” Ze voorziet daarom vooral in droge zomers een piekvraag omdat de wateropvangtanks dan leeg zijn en bewoners massaal drinkwater tappen. “Drinkwaterbedrijven schieten er niet veel mee op en houden hoge kosten.”

Er worden nog regelmatig aansluitfouten gemaakt, ook in België

Aansluitfouten en giftige gassen
Veel sceptici verwijzen naar de aansluitfouten die bij een gescheiden watersysteem zijn gemaakt in 2002 in woonwijken in Leidsche Rijn. Daar werden mensen ziek. Hofman: “Er worden nog regelmatig aansluitfouten gemaakt, ook in België. Wij zijn betrokken bij een nieuw appartementengebouw in Amsterdam, waarbij gezuiverd douchewater dat voor besproeiing van de daktuinen was bestemd, bijna in de drinkwaterleiding terechtkwam. Oorzaak: een aansluitfout, die gelukkig op tijd werd ontdekt.”

Verder betoogt ze dat onderhoud, zoals filters vervangen, serieus moet worden gedaan. “Bij de schoonmaak van de ondergrondse opslagtank kunnen giftige gassen vrijkomen”, waarschuwt Hofman. “De bewoners in Boskoop zijn betrokken, maar wat als ze hun huis verkopen? Het is niet zeker dat de volgende bewoners net zo gemotiveerd zijn. Ook de onderhoudschecks en investeringskosten kun je niet bij de huizenbezitter neerleggen.”

Bouwbesluit en wet­ en regelgeving zullen hiervoor moeten worden aangepast, zegt de onderzoeker. Ze beaamt dat de investeringskosten op termijn kunnen dalen en dat het noodzakelijke onderhoud door gecertificeerde onderhoudsdiensten kan gebeuren, zoals nu je cv­-ketel jaarlijks wordt gecontroleerd. “Maar dat moet allemaal nog worden geregeld.”

Alphen aan den Rijn voorziet ‘netcongestie’
De gemeente Alphen aan den Rijn is betrokken bij de proef omdat Ron Kervezee voor drinkwater eenzelfde netcongestie voorziet als nu met elektriciteit. “We drinken slechts 1 procent, de rest is voor toilet en douche. We willen van deze proef leren en zorgen dat ook bewoners in nieuwe wijken niet verstoken raken van onze eerste levensbehoefte”, zegt de projectmanager water, bodem, groen.

Kervezee doelt op een omvangrijk gemeentelijk nieuwbouwplan Gnephoek van 5500 woningen. “We willen kijken of we tot een robuuster en goedkoper systeem kunnen komen dan in het Boskoop­experiment. Voordeel is ook dat er minder water in het riool komt. Met voortschrijdend inzicht en goede controle moet je installatiefouten voorkomen.”

In het nogal versteende centrum van Alphen aan den Rijn gaat de gemeente al eerder aan de slag. “We gaan daar twee ondergrondse waterbellen aanleggen op 35 meter diepte. In de winter vullen we de ene met rivierwater uit de Oude Rijn en de ander met regenwater van de daken van huizen in het centrum.” In de zomer gebruiken ze dit water om 50.000 vierkante meter gemeentelijk groen te besproeien waardoor de hittestress afneemt. Kervezee: “En dat kost dus geen drinkwater.”

De provincie Zuid-­Holland gaat meedoen met zestig publieke en private partijen in de landelijke ‘Bouwtafel Waterzuinige Wijken’. “We bundelen kennis en krachten, brengen oplossingen en technieken in beeld en zetten de eerste stappen richting grootschalige voorbeeldwijken. Zo creëren we bewijs: het kan, we doen het, kom maar kijken!”, aldus een woordvoerder.

Mijn haar is lekker zacht door het regenwater

Veiligheid
Ook het hoogheemraadschap van Rijnland is betrokken bij de proef in Boskoop. De overkoepelende Unie van Waterschappen ‘juicht initiatieven toe die zorgen voor waterbesparing en het benutten van regenwater’, aldus een woordvoerder. Net als KWR hebben de waterschappen ook nog vragen over de veiligheid: “Komen er geen slechte bacteriën, pfas en metalen terecht in water waar mensen mee in aanraking komen? Gelukkig zijn al hele goede systemen beschikbaar waarmee toiletten op een veilige manier met regenwater kunnen worden doorgespoeld.”

In Boskoop pioniert de familie Rotteveel blij verder. Ze halen hun schouders op over potentiële gevaren en hoge kosten. “Er worden ons nu al gecertificeerde controlediensten aangeboden. Alle begin is moeilijk. De eerste Tesla was ook duur en vloog in brand. En moesten laatst bewoners in Amersfoort hun drinkwater niet koken wegens bacteriën?” De oudste dochter Lena (6) brengt nog een argument in. “Mijn haar is lekker zacht door het regenwater.”