Wonen in Wickevoort: bosgordel in je achtertuin

Verslag van de KAN-excursie naar Wickevoort – door René Didde

Op het terrein van Wickevoort bij Cruquius is de verharding minimaal. Ontwikkelaar AM zorgde ervoor dat schuttingen niet worden getolereerd, de erfafscheidingen bestaan uit gemengde hagen, takkenrillen of gaas met aan weerszijden struiken. Het ontwerpprincipe is dat het merendeel ‘shared space’ is, nergens op de locatie trottoirs zijn te bekennen, auto’s rijden stapvoets, 15 km per uur. Verslag van een excursie door een plangebied van 860 woningen langs een bosgordel.

De lessen van Wickevoort

• Klimaatadaptief en natuurinclusief ontwikkelen met minimale verharding;
• Schuttingen zijn verboden, gemengde groene hagen en erfafscheidingen zijn het parool;
• Bewonerscommunity en gemeenschapszin met respect voor bewoners van een zorginstelling;
• Auto’s staan uit het zicht in parkeerkoffers op halfverharding; parkeernorm is circa 1.9 parkeerplaats per woning;
• Bergingen hebben grotendeels groene daken;
• Elke woning heeft een of meerdere nestvoorzieningen;
• Projectontwikkelaar AM legt op een aantal plekken de tuinen aan, met keuzevarianten voor de bewoners;
• De stadsboerderij organiseert ‘zelfoogstdagen’ voor de bewoners.

De geschiedenis
Pal bij het monumentale gemaal Cruquius wordt een nieuwbouwplan van 860 woningen gerealiseerd. Het gemaal dat het grootste in zijn soort is ter wereld, hielp rond 1850 de Haarlemmermeer leegpompen, een oude geschiedenis van de Nederlandse traditie om land op water te winnen. Ook het nabijgelegen dijkdorp draagt de naam van het gemaal. In de negentiende eeuw is er een bosgordel aangelegd en daarmee ontstond het oudste bos in de Haarlemmermeer.

Bij het gemaal ligt ook een landgoed van 57 hectare, met een oud gerestaureerd  landhuis. Vanaf de jaren ‘60 van de vorige eeuw vestigde zorginstelling SEIN er haar hoofdlocatie. In de glorietijd stonden er tientallen gebouwtjes voor bewoners en verzorgers.

SEIN, een zorginstelling voor epilepsie-patiënten, kromp vanaf 2005 tot tien hectare door herontwikkeling op de locatie. Daarmee kwam 42 hectare vrij voor nieuwbouw. Ontwikkelaar AM won de tender in 2014. ‘We willen met Wickevoort aansluiten bij de geschiedenis, het landschap, het buitenleven, het ecosysteem en de community’, vat gebiedsontwikkelaar Geer Karman van AM samen. Hij is al bijna vijftien jaar betrokken bij de nieuwbouw die in vier fasen wordt voltooid. ‘Wij zijn maar passanten’, vult collega-ontwikkelaar Nanet Schaap aan. ‘We moeten minder ‘ego’, en meer ‘eco’ worden, refererend aan de relatie die mensen hebben met de natuur van ecoloog en filosoof Matthijs Schouten.’

Bos in je achtertuin
AM organiseert veel excursies op het terrein. Vandaag gaan ze in samenwerking met het KAN-platform voor met een bont gezelschap van dertig mensen waaronder gemeente-ambtenaren, bewoners, ngo’s, adviseurs, producenten en landschapsarchitecten. We lopen door een boslaan met oude platanen. Aan één zijde van de laan staan vrije sector huurwoningen met veel zonnepanelen op het dak. Ze vormen samen een hofachtig complex tegen de bosgordel aan. ‘Dat zijn de honderd woningen die het beleggingsfonds van de NS heeft gekocht. Het zijn NOM-woningen (Nul op de Meter), passiefhuizen, indertijd een noviteit’, wijst Geer Karman.

Op het gehele terrein van Wickevoort is de verharding minimaal. AM zorgde ervoor dat schuttingen worden niet getolereerd, de erfafscheiding bestaan uit gemengde hagen, takkenrillen of gaas met aan weerszijden struiken. Het ontwerpprincipe is dat nergens op de locatie trottoirs zijn te bekennen, auto’s rijden stapvoets, 15 km per uur. ‘Dat is ook met het oog op de cliënten van SEIN die hier nog altijd gehuisvest zijn.’ Ze verrichten hand-en-spandiensten in de manege en op de kinderboerderij. Vanwege de cliënten mogen er geen wadi’s worden aangelegd, bij een toeval zouden ze in het water kunnen verdrinken. We passeren twee cliënten die pony’s verzorgen en blad opruimen.

De buitenbak van de manege is aangelegd in de bosgordel. ‘Die bosgordel zal op zijn tijd worden aangeheeld’, zegt Karman.

We gaan door de centrale Laan van Wickevoort, die dwars door de bosgordel gaat en kruisen een nieuw gegraven vaart die water uit de ringvaart van de Haarlemmermeer kan binnenlaten. Er lopen verschillende, veel gefrequenteerde wandelroutes door de wijk en door de oude bosgordel. Er geldt een hoge parkeernorm van ongeveer 1.9, maar auto’s zijn niet opvallend aanwezig. De auto’s staan geclusterd in ‘parkeerkoffers’, die meestal door hagen zijn omgeven waardoor het blik aan het zicht is onttrokken. De parkeerkoffers zijn voorzien van half doorlatende bestrating. Het gras komt er welig doorheen. Ergens duiken plotseling carports op. Ze zijn volledig bedekt met zonnepanelen.

De woningen
We komen tijdens de wandeling een flinke variëteit aan woningen tegen: van rijtjeshuizen tot bosvilla’s, van vrijstaand tot twee-onder een kap en van penthouses tot tiny house. Dertig procent is sociale huur (woningcorporatie Eigen Haard). Zo worden binnenkort 94 huurappartementen opgeleverd in het Hoofdgebouw, een groot, mintgroen gekleurd gebouw. Graafmachines zijn volop aan het werk om de toplaag van het terrein te vernieuwen.

Veel bergingen hebben een groen dak en elke woning heeft een regenton. We zien veel groene gevels. We komen langs een complexje van dertien FLOW houtskeletbouwwoningen die in de fabriek zijn gemaakt.

De vier hoeken van het 42 hectare tellende gebied worden gemarkeerd door een ‘hoeksteen’. Het zijn grote panden die luisteren naar namen als Zuidelijk Poortgebouw, Orangerie, Boomtoren en Hoofdgebouw. We passeren een schommel aan een oude eik, er zijn veel speeltoestellen die de jeugd moeten aanzetten tot bewegen en ontmoeten. Iedere woning heeft een nestvoorziening voor vleermuis, huismus of gierzwaluw.

De begroeiing
‘De bomen zijn sturend’, zegt landschapsontwerper Rik Berends van Landlab. Het zijn dan ook landschapsarchitecten en niet stedenbouwers die de verkaveling Wickevoort tekenden. Berends spreekt van ‘woonvelden.’ Alle huizen hebben zoveel mogelijk groene veranda’s, voor en achter. Niet alleen bij de parkeerkoffers, maar ook tussen woningen vormen de hagen de afscheiding: kardinaalsmuts, meidoorn, veldesdoorn, hulst, liguster. De bomen bestaan vooral uit vruchtdragende bomen en hebben altijd een meerwaarde voor de ecologische kwaliteit, zegt Berends.

De openbare ruimte bevat zoveel mogelijk bloemrijk en kruidenrijk gras dat voorlopig door AM wordt beheerd. ‘We maaien slechts twee keer per jaar’, zegt Geer Karman, ‘maar als we dit natuurlijk beheer overdragen aan de gemeente hopen we dat ze het overnemen en de natuurlijke ruigte waarderen. Het valt me namelijk op dat de gemeente zich heel erg laat leiden door klachten van bewoners.’

Opmerkelijk is ook dat de bewoners een al aangelegde tuin bij hun huis kunnen krijgen. Daarvoor kunnen ze kiezen uit een scala varianten met heesters, vaste planten, zoveel mogelijk inheems. Ze krijgen bij de aankoop ook een inspiratieboekje voor de tuininrichting en kunnen via bureau Groen Geluk ook zeven avonden begeleiding krijgen en inspiratie opdoen voor een meer eigen invulling van de tuin. De aankoopprijs van het huis is bovendien inclusief drie jaar snoeibeurten. Behalve eigen tuinen, wijst landschapsontwerper Rik Berends op collectieve tuinen. ‘Kom even mee naar het mandelig veld tussen de vrije sectorwoningen daar’, wijst hij. De woningen liggen langs een veld, met paden van boomschorssnippers liggen. Opnieuw zien we enkele speeltoestellen en zitjes waar mensen elkaar kunnen ontmoeten.

De beheervereniging
Alle bewoners zijn lid van de beheervereniging. Het lidmaatschap bedraagt € 12,50 per maand. ‘We hebben een deel van de kosten voorgeschoten tot 2030’, zegt Karman. ‘Daarna moeten ze zelf gaan betalen. Een communitymanager maakt nieuwe bewoners wegwijs, ook in de whatsapp-groep.’

We lopen langs een container waar iedereen gebruik kan maken van elektrisch gereedschap. ‘Dat was nog wel een gedoe, want we realiseerden ons niet dat dit gereedschap elk jaar gekeurd moet worden’, zegt Karman. ‘Gelukkig werkt een van de bewoners toevallig bij zo’n gecertificeerd bedrijf, dus doet hij dat.’ In een andere container zitten sportspullen waar iedereen gebruik van kan maken. ‘De beheervereniging handhaaft de afspraken ook over het in standhouden van het groen’, zegt Karman, ‘maar het is soms lastig, zoals de bewoners die toch een schutting aanbrachten.’

In de bouwfase, beheer en onderhoud meldt AM dat het zaak is de bodem zo min mogelijk te verdichten en bij oplevering juist los te woelen. Ze plaatsen ook flinke hekken om de bestaande bomen, zodat ze niet onder de boomkronen werken en geen grond of materieel op de wortelpaketten plaatsen.

De stadsboerderij
Aan de bosgordel scharrelen varkens die nieuwsgierig naar de bezoekers toelopen. Ze zijn van een boer en boerin die op 6 hectare ook schapen hoeden en moestuinen en bloementuinen hebben. Er zijn ‘zelfoogstdagen’ voor bewoners. De boeren verkopen ook in een boerderijwinkel. ‘Kijk, hier loopt een pad waar ze met hun trekker overheen kunnen’, wijst Geer Karman op een lange en smalle strook aan de buitenrand van de bosgordel. Er staan enkele keetjes op die als schaft- of schuilplaats dienen. Toch leveren alleen de agrarische activiteiten te weinig op. Zoals veel boeren hebben de Wickevoorter Stadsboeren aanvullende verdienmodellen. Geer Karman: ‘De stadsboerderij zorgt ook voor verbinding in de wijk. Bewoners doen er vrijwilligerswerk en ook de patiënten van SEIN zijn behulpzaam.’ De boerderij wordt binnenkort verder ontwikkeld. ‘Daarin is niet alleen een boerderij voorzien, maar ook een kinderopvang, horeca en een winkeltje. Het wordt de ontmoetingsplek voor de buurt.’

Grond die AM niet gebruikte voor bouwwerkzaamheden, is door de boeren gebruikt. Karman: ‘Hierdoor is niet alleen op een efficiënte manier gebruik gemaakt van de grond, maar was de boerderij ook altijd zichtbaar en leverde het een bijdrage aan educatie. Er zijn kinderen die denken dat een wortel groeit in de Albert Heijn…’

Download: AM presentatie Wickevoort excursie