Regeneratief ontwerpen: de voordelen van gemeenschappelijk groen

Verslag van de KAN Congres deelsessie over regeneratief ontwerpen met Marlies Zuidam (FAAM Architects) – door Henk Wind

Regeneratief ontwerpen betekent verder kijken dan de bouwopgave en het stapelen van stenen. Voor duurzaamheidsthema’s als natuurinclusief bouwen, circulariteit, sociale verbondenheid en gezondheid is niet alleen het gebouw van belang, maar ook de omgeving. “Dat betekent een verbreding van de ontwerpopgave”, zegt architect Marlies Zuidam van FAAM Architects uit Eindhoven.

FAAM Architects heeft meer dan tien jaar ervaring met regeneratief ontwerpen. “In het begin was het knokken om die verbreding voor elkaar te krijgen; inmiddels wordt daar in het merendeel van onze opdrachten om gevraagd”, vertelt Zuidam op het KAN Congres 2026.

Aanbevelingen voor regeneratief ontwerpen

• Zorg voor een integraal ontwerpteam, inclusief ecoloog en landschapsarchitect.
• Begin met natuurinclusiviteit in het gebied; dat heeft de grootste impact.
• Neem groene daken en flora- en faunavoorzieningen direct mee in het ontwerp; achteraf lukt dat vaak niet meer.
• Borg het ontwerp, zowel voor de aanleg als voor de toekomst.
• Werk aan bewustwording van omgeving en gebruikers.

FAAM architects werkt in de regeneratieve ontwerpstrategie met drie pijlers. “We beginnen met natuurinclusiviteit. Als we kunnen vergroenen in onze gebieden is onze impact het grootst. Natuurinclusiviteit kun je zelfs inzetten voor het aanpakken van eenzaamheid en het creëren van veerkrachtige gemeenschappen. Daarbij moeten we de opdrachtgevers bij de hand nemen om verdere stappen te zetten, bijvoorbeeld ook in de materialisering van gebouwen. Daarnaast is circulariteit een belangrijk onderdeel, evenals het sociale en gezondheidsaspect. Het mooie is dat als je aan de eerste twee werkt, je heel veel van het derde al cadeau krijgt. Het is allemaal sterk met elkaar verbonden.”

Van privé- naar openbaar groen
Het project Anthony Moddermanstraat in Eindhoven (zie presentatie p.11) van circa vijf jaar geleden laat zien welke inspanning FAAM Architects moet leveren om alle partijen mee te krijgen in deze ambities. “We hebben ons bij de verdichting van deze wijk vanwege klimaatadaptatie heel hard gemaakt voor het veranderen van privé- naar openbaar groen. Het heeft ons en de opdrachtgevende corporatie bloed, zweet en tranen gekost om dat voor één straat voor elkaar te krijgen. Als het dan wordt opgeleverd, staat iedereen te shinen. Maar het bleef beperkt tot maar één straat.”

FAAM Architects heeft inmiddels diverse regeneratief ontworpen projecten uitgevoerd. Zuidam kan voorbeeldprojecten laten zien van alle drie de thema’s. “Dat zijn allemaal projecten waarbij de opdrachtgever ook eigenaar blijft. We hebben ook wel projecten uitgevoerd voor ontwikkelaars, maar vanuit eigenaarschap kijk je toch anders naar de omgeving.”

Landschap over parkeerdek
Bij het project Djept in Veldhoven (presentatie p.21), waarvan de woningen bijna opgeleverd zijn, is het hoofdthema natuurinclusiviteit. “Dit is een project samen met twee corporaties en gemeente Veldhoven. In een braakliggend gebied dicht bij het centrum waren circa 300 woningen gepland, zowel gestapeld als grondgebonden. Als concept hanteren we hier ‘vergroenen, verdichten en verbinden’. We hebben ervoor gekozen alle woningen te stapelen. Daardoor kun je heel veel ruimte overhouden voor openbaar gebied. Voor een deel hebben we gekozen om op maaiveld onder een dek te parkeren. Daardoor kan het landschap doorlopen tussen de gebouwen. De kosten van het dek worden gedragen door te downsizen op de architectuur en de gebouwen heel basic te houden. We hebben de kosten zo veel mogelijk beperkt, onder meer door met het oog op brandveiligheid voldoende openingen aan te brengen in het dek en niet onder de gebouwen zelf te parkeren.”

Met dit ontwerp met grotendeels openbare ruimte heeft FAAM Architects ook de buurt mee weten te krijgen. “Participatie was hier heel belangrijk. We zijn met bewoners die dat wilden met een ecoloog door het gebied gelopen om te laten zien wat er groeit en dat dat niet zomaar ‘onkruid’ is. Ondertussen voerden wij met hen gesprekken over hun wijk en de toekomstige ontwikkelingen. We konden hen laten zien dat ze straks nog steeds hun wandeling door het gebied kunnen maken en zelfs nog beter dan voorheen.”

Meer openbaar groen betekent ook dat de gemeente straks meer groenonderhoud krijgt. “Daarvoor moet je dus de afdeling beheer van de gemeente vanaf het begin al meenemen.”

Biobased met collectieve tuinen
Het project Rustenburgstraat Eindhoven van corporatie Trudo (presentatie p.53) is een voorbeeld van circulair, biobased bouwen. Hier is gekozen voor CLT en strobouw en losmaakbare verbindingen voor 89 grondgebonden woningen. Heel brede tweekappers zijn hier vervangen door driekappers. Achterop de diepe kavels zijn schuurwoningen gemaakt. Met deze keuzes wist FAAM Architects de cultuurhistorische waarden van de wijk te behouden. De woningen, ontworpen voor kleine huishoudens, hebben kleine privé buitenruimtes en collectieve tuinen. “Die zijn heel sterk ingericht op ontmoeting. Een aantal enthousiaste bewoners zijn als ‘tuinmeesters’ geïntroduceerd. Zij nodigen anderen uit om mee te helpen in het onderhoud.“

Ken je buren
In het project Woerdenaar in Woerden (presentatie p.47) is sociaal en gezond het belangrijkste thema. Dit project, dat nu in de ontwerpfase verkeert, omvat 285 woningen voor Magis Real Estate. “Hoe woon je fijn met zo veel relatief kleine woningen op een relatief kleine plek? Hoe ken je je buren? En hoe zorgen wij ervoor dat natuurinclusiviteit daar een belangrijke rol in speelt, terwijl we alleen de plot zelf tot onze beschikking hebben? Voor de ecologie gebruiken we vooral de daklandschappen. Groendaken zitten standaard vanaf het begin in onze plannen; als je dat niet doet krijg je ze er later niet meer in. In de parkeergarage reserveren we ruimte voor boomvakken.”

“Het sociale aspect werken we uit op zowel gebieds- als gebouw- en woningniveau. We clusteren woningen, zodat er kleine buurtjes of straatjes ontstaan. De mensen uit jouw cluster kom je tegen bij de bergingen. De entrees positioneren we zo dat je elkaar tegenkomt en elk cluster heeft zijn eigen collectieve ruimte, zoals een (dak)terras. De eerste bewoners gaan die ruimte zelf inrichten.”

Leerproces
De projecten leveren FAAM Architects diverse leerpunten op om processen beter in te richten en ook te borgen. “De samenstelling van het ontwerpteam met een ecoloog en vaak een landschapsarchitect is essentieel voor een integrale benadering. In het begin namen we de kosten van een ecoloog op in ons eigen budget, maar inmiddels is dat geen discussie meer. Supermoeilijk is het wel om budget te krijgen voor natuur en gezondheid. Iedere wethouder snapt het verhaal, maar geld blijft lastig. Hoe kun je die maatschappelijke waarde meetbaar maken of in ieder geval onderdeel maken van de discussie? Voor kantoren is er een BREEAM-certificaat dat een waarde vertegenwoordigt, maar voor woningen is zo’n extra waarde er niet. Dan moet het soms uit de verdiensten op grondgebonden woningen komen.”

“Ander aandachtspunt is het borgen van het plan: hoe krijg je alle partijen zo ver dat het wordt uitgevoerd volgens de ambities? De partijen die groen en infra aanleggen zijn andere partijen dan tijdens de bouw en vaak zitten wij dan niet meer aan tafel. Daarna speelt nog het beheer: hoe borg je de uitgangspunten en instandhouding op de langere termijn?”

Vaker collectief in CPO
De toehoorders van Zuidam op het KAN Congres delen de visie van FAAM Architects op de voordelen van regeneratief ontwerpen. Zij zien echter ook de uitdagingen, met name in de financiering. Een van hen ziet het daarentegen in CPO-projecten (Collectief Particulier Opdrachtgeverschap) wel volop gebeuren. Participanten in die projecten kiezen geregeld juist voor gezamenlijke voorzieningen en ontmoeting. Door het gevolgde proces vormen zij ook vaak al een community. Maar ook in andere omgevingen is er behoefte aan ontmoeting om elkaar te leren kennen, merken diverse toehoorders. Dat kan bijvoorbeeld door middel van fijne wandelroutes. “Vraag is dus vooral hoe je mensen kunt laten inzien dat het leuk is om dingen gemeenschappelijk te doen, in plaats van een schutting om de eigen tuin te zetten”, vat moderator Claudia Bouwens van KAN platform de uitdaging aan de bouwsector samen.

Download: Presentatie van Marlies Zuidam
Foto’s ©HEIJBLOM fotografie