Door de bomen het bos weer zien
Verslag van de KAN Congres deelsessie over natuurversterkend ontwikkelen in het buitengebied met Tom Köhler (Heijmans) en Robert Graat (Staatsbosbeheer) – door René Didde
Drie majeure opgaven combineren: versterken van de natuurnetwerken, de immense woningbouwopgave voorthelpen én de transformatie van het buitengebied ter hand nemen. Dat is de ambitieuze opgave van ‘Door de bomen’, een samenwerkingsverband van Heijmans Vastgoed en Staatsbosbeheer.
Het begon in Someren, waar de eigenaar van een kampeerboerderij op 150 hectare woningen voor expats (ASML) wilde realiseren. Hij kwam bij Heijmans terecht om groene doelen met maatschappelijke opgaven te combineren, vertellen Tom Köhler van Heijmans Vastgoed en Robert Graat van Staatsbosbeheer in een deelsessie onder leiding van Anneloes van der Woude van WoningBouwersNL. ‘1200 woningen kon de gemeente niet behappen’, aldus Heijmans.
Het idee schoot echter wel wortel: kunnen natuur en woningbouw elkaar versterken, op een grootschalige manier in gebieden van 100 tot 150 ha?
De kansen van Door de Bomen
- Vernieuwend concept van grootschalige natuurontwikkeling én woningbouw door Heijmans en Staatsbosbeheer;
- Gelegen aan natuurgebieden nabij grote steden en hoogwaardig openbaar vervoer;
- Zelfvoorzienend in energie;
- Kansen gezien transitie landelijk gebied, stikstof;
- Zoekgebied voorlopig Noord-Brabant;
- Nog geen voorbeeldproject, doel is er binnen een jaar één te hebben.
Heijmans en Staatsbosbeheer ontwikkelden een concept waarin het gebied voor zeventig procent van het oppervlak natuur moet worden, met ruimte voor de combinatie met bijvoorbeeld natuurinclusieve landbouw, en recreatie. Dertig procent van het oppervlak is voor verstedelijking, met een dichtheid van 25 tot dertig woningen per hectare. Er kan meer financieel draagvlak ontstaan voor grootschalige natuurontwikkeling, terwijl in de grote woningopgave wordt voorzien.
Het concept noemen de initiatiefnemers ‘Door de bomen’. ‘Een groenblauwe laag en een menselijke laag, inclusief energievoorziening. Want in het landelijke gebied ontbreken vaak de aansluitingen en de netcongestie maakt het er niet beter op’, verduidelijkt Köhler. Graat en Köhler leggen de principes en de werkwijze uit, ook aan de hand van een filmpje.
Voorwaarden voor succes
Het concept is inspirerend en vernieuwend, maar het kan niet overal en er moet aan een aantal principes worden voldaan. Zo moeten ontwikkelaars rekening houden met de hydrologische situatie en de bodem (‘water en bodem zijn sturend’), de bestaande landschapskwaliteit moet versterkt, de woningbouw moet geconcentreerd, er geldt een andere kijk op mobiliteit en het gebied wordt zelfvoorzienend in energie. ‘Er moet ook een sterke relatie zijn tussen de mix van woningtypes en de natuur’, zegt Robert Graat. Het gaat om de normale verdeling dertig procent laag segment, veertig procent middensegment en en dertig procent hoog segment. Ook woningcorporaties staan nadrukkelijk op het lijstje. Ook interessant en concreet: kunnen er lokaal duurzame bouwmaterialen worden geteeld?
Natuurgebieden zijn de aangrenzende buren, maar ook grote steden en hoogwaardig openbaar vervoer knooppunten zijn in een straal van maximaal vijf kilometer aanwezig. ‘Dat is goed te doen met een elektrische fiets’, zegt Köhler.

Het vernieuwende is dat door de woningbouw de waarde van de grond ineens twee keer de agrarische waarde is, terwijl de ecologische waarde meelift.
Het vernieuwende is dat door de woningbouw de waarde van de grond ineens twee keer de agrarische waarde is, terwijl de ecologische waarde meelift. Dat biedt kansen om te investeren in de natuur en de groene setting voor woningbouw, waar in andere verstedelijkingsprojecten het investeren in groen er vaak bekaaid afkomt omdat het sluitstuk is van de begroting. Het is ook zaak er tijdig bij te zijn. ‘Als de grond al gekocht is door een projectontwikkelaar, dan gaat het al niet meer en zit je meteen op € 100 per m²’, weet Köhler als geen ander.
Wachten op voorbeeldproject
De deelnemers zijn belangstellend en nieuwsgierig. Er is echter nog nergens een voorbeeldproject. ‘Het probleem is dat in geen enkele gemeentelijke omgevingsvisie natuurontwikkeling wordt gecombineerd met woningbouw’, zegt Köhler. De provincie, voorlopig vooral Noord-Brabant, is belangstellend, maar pakt de bal nog niet op. ‘De provincie is een verzameling loketten met ambtenaren voor natuur en bossen of stikstof of ruimtelijke ordening en soms water, merken Graat en Köhler op. Sessieleider Van der Woude biedt aan de gedeputeerde er binnenkort nogmaals op te wijzen.
Enerzijds lijkt het concept overal te kunnen en biedt de landbouwtransitie kansen, anderzijds wijzen studies uit dat minstens een schaal van 25 ha nodig is om de opstartkosten niet te zwaar te laten wegen. Ook zaken als zelfvoorziening in energie wordt moeilijker bij kleinere schaal.

Reacties uit de zaal
Iemand oppert dat Zuid-Hollandse lintdorpen wellicht via ‘Door de bomen’ over landbouwgebied van akkers en weiland en losse lapjes groen met elkaar worden verbonden door woningbouw en natuurontwikkeling. En in Zutphen (Gld) blijkt ‘Wonen in het groen’ met een oppervlak van 25 ha wél in de Omgevingsvisie te staan.
Zouden baten als natuur, gemeenschapszin en gezonder wonen een gemeente kunnen overtuigen? Verwacht wordt dat de bewoners elkaar meer opzoeken. Je hebt immers geen eigen tuintje maar je bent onderdeel van een natuurgebied, zegt iemand. Zouden verzekeraars of waterbeheerders als waterschappen kunnen bijdragen, vraagt iemand anders.
Het wachten is op een eerste voorbeeldproject.
Download: presentatie Door de Bomen