KAN webinar: Drinkwaterbesparing in de nieuwbouw
Verslag van het KAN-webinar ‘Drinkwaterbesparing in de nieuwbouw’ – door René Didde
We gebruiken in Nederland nog altijd veel drinkwater, gemiddeld circa 120 liter per persoon per dag. Drinkwaterbedrijven luiden de alarmklok dat niet ieder bedrijf meer automatisch een aansluiting krijgt. De intentie is om het dagelijkse gebruik in 2035 terug te brengen tot 100 liter per persoon, bedrijven moeten twintig procent besparen. Omdat douchen en toiletspoeling de grootste dagelijkse waterslurpers zijn, ligt het voor de hand om daar in nieuwbouwprojecten wat aan te doen. Bijvoorbeeld door regenwater of grijswater (douchewater) te (her)gebruiken.
Het webinar ‘Drinkwaterbesparing in de nieuwbouw’ dat het KAN platform op donderdag 15 oktober organiseerde ging over deze issues. ‘Het gebruik moet omlaag. Dat is niet alleen duurzamer, maar misschien zelfs noodzakelijk om überhaupt nog te kunnen bouwen’, trapt Claudia Bouwens, programmaleider van het KAN platform af.
De lessen van Mark de Vries en Leon Dielen
- Pas meer waterzuinige kranen en apparatuur toe;
- Zorg voor drinkwatervrije beregening van groene daken;
- Er is meer expertise op het gebied van huishoudelijk water en gedrag nodig;
- Info is te vinden op bouwadaptief.nl/waterzuinige-wijken;
- Gemeenten kunnen door eisen in een tender waterbesparing stimuleren;
- De business-case voor waterbesparing wordt bemoeilijkt door de lage prijs van drinkwater, gemiddeld € 2,60 per 1000 liter;
- Werk gezamenlijk aan het vraagstuk, ieder heeft zijn verantwoordelijkheid in de keten.
Twee sprekers vertellen over proefprojecten. Mark de Vries, programmamanager waterbesparing bij drinkwaterbedrijf Vitens en Leon Dielen, programmaleider water bij Heijmans infra, vastgoed en bouw en techniek. In de digitale zaal zitten ontwikkelaars, gemeenten, waterschappen, adviseurs, landschapsarchitecten en stedenbouwkundigen.
Vitens levert in vijf provincies drinkwater dat vooral gemaakt is van opgepompt water uit de grond. Vitens levert tachtig procent aan huishoudens en twintig procent aan bedrijven. ‘De vraag neemt toe door de groei van de bevolking in kleinere huishoudens en door de economische groei’, zegt De Vries. ‘Het aanbod neemt af door verdroging, vermindering van de hoeveelheid grondwater, klimaatverandering, vervuiling van grondwaterbronnen en een tekort aan winningsvergunningen.’
Dat geldt bij Vitens vooral in Utrecht en in Twente, maar eigenlijk speelt het tekort in heel Nederland, op sommige plaatsen zelfs acuut. ‘Grote bedrijven die meer dan 6000 liter per uur nodig hebben, krijgen niet meer overal een aansluiting, dus dat heeft economische gevolgen’, zegt De Vries. Het probleem speelt ook steeds meer bij huishoudens, vooral bij piekvraag in droge zomers.
We moeten op zoek naar een nieuwe balans
‘We moeten op zoek naar een nieuwe balans’, aldus Vitens. Beschermen en verduurzamen van de drinkwaterputten, nieuwe bronnen aanboren uit grond- en oppervlaktewater én het stimuleren van waterbesparing. De methoden zijn bekend: korter douchen, kraan uit tijdens scheren, eco-wasmachineprogramma’s en de kleine toiletspoelknop gebruiken. Aan bedrijven wordt gevraagd of ze wel water van drinkwaterkwaliteit in hun proces nodig hebben bij nieuwbouw of uitbreiding.
Waterzuinige woningen
Vitens wil ook meewerken aan waterzuinige woningen. ‘Zuinig sanitair, zoals waterbesparende toiletten en douchekoppen en kranen met een doorstroombegrenzer. En we moeten ook kijken naar zogenoemd huishoudwater: het opvangen, zuiveren en gebruiken van hemelwater en grijswater, zoals douchewater’, zegt Mark de Vries. ‘De volksgezondheid moet wel gewaarborgd zijn, want huishoudwater mag niet in contact komen met drinkwater.’ In Leidsche Rijn (2001), maar ook in Vlaanderen zijn er voorbeelden dat dit niet goed ging. ‘Regenwatertanks worden tijdens droogte aangevuld met drinkwater waardoor bij foute aansluitingen het gevaar ontstaat voor contaminatie van het drinkwaternet. Ook kunnen zogeheten wanverbindingen ontstaan door klussen in huis waardoor ziektekiemen uit de grijswatertanks in het drinkwater terecht komen. Atmosferische onderbreking (bij het aanvullen) of verschillende kleuren op de verschillende waterbuizen (bij het klussen) is verplicht en helpen om wanverbindingen te voorkomen.’
Pilots
Vitens is betrokken bij verschillende pilots in Nederland. Aan de Heuvelstraat in Silvolde zijn in samenwerking met woningcorporatie Wonion dertien woningen voorzien van hemelwaterberging.
‘Twee woningen hebben een regenwaterpomp voor bijvoorbeeld het sproeien van de tuin. Zes woningen hebben ook een grijswatersysteem, waarbij douchewater licht wordt gezuiverd met de Hydralooptechniek en als toiletwater dient en ook in de wasmachine kan worden gebruikt’, zegt Mark de Vries. Het afvalwater van alle woningen wordt decentraal behandeld en na zuivering kan het lokaal worden geloosd en in de bodem zakken.
Hoewel innovatief en een succesvolle decentrale afvalwaterzuivering, valt de waterbesparing met vijf procent tegen. ‘De individuele systemen pakken in dit project niet goed uit. Kleine, vermoedelijk al bewuste huishoudens hebben te weinig douchewater om het toilet te spoelen en dan zijn individuele grijswatersystemen geen goede optie.
‘Vermoedelijk zijn collectieve systemen gunstiger’, zegt De Vries. Zo is in Friesland bij sportvereniging Opeinde het watergebruik gehalveerd door douchewater te gebruiken voor toiletspoeling.
Vitens is ook betrokken bij ‘Nieuwegein City’, een woningbouwproject waarin de mogelijkheid wordt verkend om bij 600 appartementen regenwater op te vangen op het dak, te infiltreren in de bodem en van daaruit op te pompen naar de toiletten. ‘Ook groene daken, gevels en openbaar groen wordt beregend met dit hemelwater.’
Het is een uitdaging om de financiering rond te krijgen en bij collectieve systemen moet een partij of samenwerkingsverband gevonden worden dat de verantwoordelijkheid wil nemen voor de aanleg en exploitatie

Financiering en governance
Een voorname les is dat financiering en governance van projecten voor waterzuinige woningbouw nu vaak een knelpunt zijn. Mark de Vries: ‘Het is een uitdaging om de financiering rond te krijgen en bij collectieve systemen moet een partij of samenwerkingsverband gevonden worden dat de verantwoordelijkheid wil nemen voor de aanleg en exploitatie.’ Vitens is ook betrokken bij de Bouwtafel Waterzuinige Wijken, waar bouwende bedrijven, leveranciers, het drinkwaterbedrijf en overheden als waterschappen zijn betrokken. ‘We hebben een door zestig partijen onderschreven manifest aangeboden aan de Tweede Kamer. We werken aan de ontwikkeling van een landelijke richtlijn ‘waterzuinig wonen’, aan een praktijktoets met voorbeeldprojecten om te leren over mogelijke opschaling en verankering in de wet- en regelgeving.’
Water is speerpunt voor Heijmans
Water is sinds drie jaar bij Heijmans (infra, woningbouw, utiliteitsbouw) een serieus thema, naast biodiversiteit en klimaat, zegt waterspecialist Leon Dielen. ‘We onderscheiden vier pijlers: waterbalans (voldoende water), waterkwaliteit (schoon water), waterveiligheid (dijken, bouwen in diepe polders) en watergebruik (drinkwater, maar ook water voor de productie van materialen, zoals beton).’ Heijmans is ambitieus en wil zelf als bedrijf niet twintig maar dertig procent water besparen.
Dielen constateert sinds vier jaar meer bewustwording over het fenomeen ‘drinkwatercongestie’. ‘Bedrijven zijn zich er meer van bewust dat ze niet zomaar een drinkwateraansluiting krijgen voor een uitbreiding of voor nieuwbouw. Dit kan serieuze economische problemen opleveren.’ Net als De Vries is ook Dielen betrokken bij de Bouwtafel Waterzuinige Wijken en ook hij rept van verkokering tussen waterschappen, gemeenten, drinkwaterbedrijven en soms de provincie als het gaat om waterbesparing.
Leon Dielen heeft de nieuwbouwprojecten van Heijmans met ‘GPR gebouw’ laten doorrekenen op watergebruik, en concludeert dat het watergebruik zelfs kan dalen tot 96 liter per persoon per dag door aanbrengen van waterbesparend sanitair naast de douchekop.
Proefprojecten
Ook Heijmans werkt aan verdergaande waterbesparende projecten. ‘We selecteerden in 2024 drie leveranciers van individuele regenopvangsystemen die in vijf gebiedsontwikkelingen aan de slag wilden, maar zo snel ging dat niet’, vertelt Dielen. ‘We moesten namelijk op zoek naar ontwikkelingen die nog niet in de fase van ontwerp waren, want als er eenmaal een ontwerp is wil je die niet meer verstoren met nieuwe ideeën.’

Heijmans is als een van de vijf ontwikkelaars aan de slag in het project Groote Wielen in Rosmalen bij Den Bosch. ‘Daar komen 2500 woningen in verschillende fasen. Voor fase 2 en volgende fasen zijn we betrokken bij 1500 woningen waarin we een tweede leidingnet onderzoeken voor huishoudwater, voor toiletspoeling, wasmachine en buitenkraan.’ Voorkomen van foutaansluitingen heeft ook hier de aandacht.
Ook Dielen signaleert nog geen enthousiaste governance van drinkwaterbedrijf en waterschap dat een collectief systeem mogelijk moet maken. ‘In eerste instantie zeiden ze ‘maken jullie maar een plan, dan reageren wij daar wel op’. Het goede nieuws is dat drinkwaterbedrijf Brabant Water nu voor een proefproject opteerde, inclusief de exploitatie. Dat hebben we gedaan: water uit de Hertogewetering willen we op waarderen tot huishoudwater voor toilet, wasmachine en tuin.’ Heijmans denkt dat het drinkwatergebruik met 40% kan afnemen.
Heijmans werkt samen met gemeente, drinkwaterbedrijf, waterschap en provincie aan de technische uitwerking en de business-case. Want de woningen komen er vanaf 2029, maar het plan moet halverwege 2027 klaar zijn.
Andere projecten waar Heijmans aan werkt is een nieuwe terminal bij Eindhoven Airport. ‘Daar is vereist dat regenwater vertraagd wordt afgevoerd. Dat doen we door zakken in de kruipruimte aan te brengen en het daarin opgevangen regenwater te gebruiken voor de toiletspoeling in de terminal. We leggen ook een vegetatiedak aan. Gemeenten kunnen via zo’n eis in de tender de waterbesparing ook bespoedigen’, moedigt Dielen de gemeenten aan.
Maar het bouwbedrijf kijkt ook naar de eigen activiteiten. Bouwketen op de werf vangen regenwater op voor de toilet, machines worden waar mogelijk schoongemaakt met regenwater in plaats van drinkwater en beton wordt aangemaakt met grondwater, oppervlaktewater of regenwater.
Kijk naar verkokering
Leon Dielen breekt een lans voor het opheffen van de verkokering. ‘Waterschappen moeten ook over woningopgave nadenken. Het kan best samen als we elkaars belangen leren kennen en er vertrouwen ontstaat.’ Het tweede praktische punt is dat de business-case voor waterbesparing bemoeilijkt wordt door de lage prijs van drinkwater. ‘Een consument betaalt slechts € 2,60 voor duizend liter.’
Reacties van deelnemers
Moderator Claudia Bouwens behandelt tot slot enkele vragen uit de chat.
Zijn er subsidies?
Er zijn momenteel geen structurele financiële overheidsbijdragen om drinkwatergebruik te beperken. Soms betaalt een gemeente of waterschap mee aan regenwateropvang in een voorbeeldproject.
Weegt het milieu-effect van het extra materiaalgebruik wel op tegen de drinkwaterbesparing?
Heijmans heeft hier nog niet aan gerekend, maar is dit wel van plan. Tanks en leidingen buiten de woning worden overigens niet in de MPG (milieuprestatie gebouwen, een wettelijke eis) meegenomen.
Alles kost geld, maar als we niks doen, kunnen we op den duur niet meer leven, en dat kost ook geld (zorg, economische schade. We moeten toe naar een value-case in plaats van een business-case. Dus ook natuurontwikkeling, bodemverbetering en verminderde rioolwaterafvoer een waarde geven.
Download: presentatie van Mark de Vries