Drinkwaterschaarste is de nieuwe netcongestie

Verslag van het kennisevent ‘Wonen met water in het klimaat van de toekomst’ op 12 februari 2026, georganiseerd door REBF en Blauwhoed. Tekst: Anton Coops.

“Als je je tanden poetst moet je de kraan dichtdraaien. Die oproep van de overheid is bij de meeste mensen wel blijven hangen. Maar als het gaat over toekomstbestendige gebiedsontwikkeling en nieuwbouw, dan is dat natuurlijk niet genoeg. We moeten nu aan de slag, en we kunnen niet langer wachten op nieuwe wetgeving voor het besparen van drinkwater.” Met die woorden opent dagvoorzitter Yvonne van Mierlo een druk bezochte bijeenkomst in de Rotterdamse vestiging van Blauwhoed over onderwerpen als klimaatadaptatie, drinkwaterbesparing en wonen op het water.  
 
Het event van 12 februari staat niet op zich. In september 2025 organiseerde Blauwhoed al een kennistafel over dezelfde onderwerpen, waar twaalf experts aan deelnamen. Daar rolde onder andere deze whitepaper uit. Maar voor de follow up wordt er flink wat meer uit de kast gehaald: een keynote van meteoroloog Reinier van den Berg, pitches van bedrijven die nieuwe technieken ontwikkelen voor regenwaterberging, drinkwaterbesparing en monitoring, en een paneldiscussie met vertegenwoordigers van gemeente, woningcorporatie en projectontwikkelaars.

De lessen van ‘Wonen met water in het klimaat van de toekomst’

• De ‘gematigde’ klimaatscenario’s van het KNMI lijken niet langer realistisch;
• Met name in de winter moeten we meer water gaan bufferen in plaats van afvoeren, onder andere door meer bassins aan te leggen;
• De nieuwbouw realisatiegraad in de grote steden kan op korte termijn al verder onder druk komen te staan door drinkwaterschaarste;
• Op sommige plekken in Nederland krijgen nieuwbouw en nieuwe bedrijven nu al geen wateraansluiting meer;
• De Belgische wetgeving voor waterbesparing werkt: het gemiddeld waterverbruik per Belgische inwoner is nu 89 liter per dag;
• De aanleg van waterretentiegebieden kun je betaalbaarder maken door een deel als ‘bouwgrond’ uit te geven voor wonen op water.

Geen gematigde scenario’s
Reinier van den Berg stopte in 2024 met zijn werk als TV-weerman, “na 35 jaar depressies aankondigen, wat een vak!” In zijn presentatie zoomt hij in op het verband tussen klimaatverandering en de beschikbaarheid van drinkwater. Na een kort college over de relatie tussen de uitstoot van broeikasgassen en temperatuurstijging – inclusief verwijzing naar Donald Trump – laat Van den Berg de klimaatstreepjescode van het KNMI voor neerslag zien: “Nederland is tot dusver natter geworden, maar die toename is niet gelijk verdeeld over de seizoenen.”

Dan doet de weerman iets opmerkelijks. Hij neemt ook de vier klimaatscenario’s van het KNMI, erbij, om er meteen twee in de prullenbak te kieperen. “Welke twee laat ik weg? De gematigde scenario’s, want die worden toch niet gerealiseerd. Noch qua opwarming, noch qua ligging van het weersysteem. De broeikasgasconcentratie stijgt nog steeds razendsnel, dus we gaan voor de hoogste scenario’s. Als je dan kijkt naar de neerslagontwikkeling in de rest van de eeuw, zie je twee effecten. De kans dat de zomers gemiddeld droger worden neemt toe. Tegelijkertijd blijven de winters natter worden bij hogere temperaturen. De praktische uitdaging wordt dan om in de winter voldoende water te bufferen, in plaats van af te voeren.”

De broeikasgasconcentratie stijgt nog steeds razendsnel, dus we gaan voor de hoogste scenario’s.

Waterkwaliteit
De beschikbaarheid van drinkwater is niet alleen een kwantitatief probleem: “Als je forse overstromingen hebt kun je te maken krijgen met grote hoeveelheden verontreinigd water. En ook in droge tijden staat de kwaliteit onder druk. Als er te weinig regen valt, neemt de verontreiniging in relatieve zin toe. Je krijgt een hogere concentratie aan vervuilende stoffen zoals PFAS en medicijnresten. De waterkwaliteit staat dus echt onder druk.”

Als het gaat om piekbuien, dan ziet de meteoroloog dat het gemiddeld aantal dagen met zware regen in de afgelopen decennia is verdubbeld: van 5 naar 10. Het ‘rainproof’ maken van de gebouwde omgeving is dus een goed idee, hoewel Van den Berg zijn bedenkingen heeft bij de terminologie. “Rainproof is wat mij betreft ook waterproof: je moet de droge periode immers ook goed door kunnen komen.”

Dan geeft hij een lokaal weerbericht, speciaal voor alle Rotterdammers in de zaal: “Rotterdam ligt dichtbij de Noordzee, en dat is na een warme zomer één grote batterij van dampende warmte, die ligt te wachten op een volgend front of een volgend lage drukgebied dat vanaf het Westen Nederland binnenkomt. Daarom is er in Rotterdam, zeker in de herfst, kans op zwaardere regenval.”

Bassins aanleggen
Om al dat regenwater op te kunnen vangen moet je flinke bassins aanleggen, zoals Heijmans dat doet in Hart van Zuid. Maar er moet meer gebeuren volgens Van den Berg: “We lopen in Nederland nog wat achter de feiten aan. We moeten de komende jaren veel investeren in verdere versterking en verhoging van de grote dijken, en verbreding van de grote rivieren. En daarnaast moeten we volgens mij veel meer doen onder de grond: bassins op lokale schaal, op wijkniveau, op woningcorporatieniveau, op tuinniveau. Berg dat water, want we krijgen extremere pieken en dalen!”

Wonen op het water
Hoewel Reinier van den Berg zijn boodschap zo optimistisch mogelijk verpakt kunnen we er niet omheen: na 35 jaar kondigt hij nog steeds depressies aan. Gelukkig is de tweede spreker iemand die vooral denkt in kansen. Karina Czapiewska (CEO van Square Floating City) ziet bij wonen op het water geen woonboten voor zich, maar drijvende appartementencomplexen.

Technisch is het geen enkel probleem om dergelijke gebouwen te ontwikkelen, de grootste barrière is de regelgeving. Daarnaast wijst Phillip Smits (CEO Blauwhoed) ook op de kwaliteit van het oppervlaktewater: je wil toch niet op vervuild water wonen? Maar Czapiewska denkt dat daar wel een mouw aan te passen valt, bijvoorbeeld door waterreinigende planten in te zetten. En laten we niet vergeten dat er – ondanks de zinnige kritiek van Smits – ook belangrijke voordelen zijn: je hoeft niet op de eindlocatie te bouwen, je kunt de woningen verplaatsen, en alleen al in Nederland kun je in theorie miljoenen woningen kwijt op het water.

Czapiewska: “Het zou in ieder geval niet slim zijn als we land gaan aanwinnen om nieuwe woningen te bouwen. En als je kijkt naar de waterretentiegebieden die we nodig hebben, en het gegeven dat er ook nieuw water moet worden aangelegd, dan kun je dat een stuk betaalbaarder maken door een deel van dat water als ‘bouwgrond’ uit te geven.”

De visie van Fred Prins
Als je een scherpe discussie wil voeren over waterberging en -besparing, dan moet je Fred Prins (eigenaar GEP Water BV) uitnodigen. Fred heeft zich bij Waterschap Hollandse Delta 18 jaar beziggehouden met klimaatadaptatie onder het motto ‘niet politiek, wel deskundig’. Hij opent met een simpele rekensom naar aanleiding van de presentatie van Reinier van den Berg.

“Reinier had het net over piekbuien van 150mm. Als een waterschap goed haar best doet, dan kan het in korte tijd ongeveer 30mm waterberging realiseren. Gemeentelijke rioleringsstelsels hebben ongeveer dezelfde capaciteit. Dan heb je het – heel platgeslagen – over een totale bergingscapaciteit van 60mm. Dus als er ergens meer dan 60mm regen valt, dan krijgt er iemand natte voeten. Tenzij je een drijvende woning hebt. Persoonlijk vind ik 150mm een deprimerende hoeveelheid regenwater.”  

GEP Water, het bedrijf van Fred, ontwikkelt regenwatersystemen en grijswatersystemen. “Voor de export, want in Nederland hadden we zogenaamd geen probleem. Dat zien we nu veranderen.” Fred laat de ‘rode kaart’ zien uit de Vewin handout Zekerstellen van de drinkwatervoorziening op korte en lange termijn van september 2022. In de donkerrode gebieden moest al in 2022 (inmiddels ruim drie jaar geleden) ‘per direct’ actie worden ondernomen om de drinkwatervoorziening zeker te stellen. Ruwweg twee derde van Nederland komt in de problemen als er voor 2030 niks gebeurt.

Fred: “Het lijkt misschien ver weg, maar 2030 is al over vier jaar. Je bent best lang bezig met ontwikkelen, dus je ziet hier de plekken waar je nu al niet meer gaat ontwikkelen. Deze situatie heeft met name gevolgen voor nieuwbouw en voor bedrijven. Juridisch is het zo geregeld dat bestaande woningen wél drinkwater krijgen, maar nieuwbouw en nieuwe bedrijven krijgen gewoon geen aansluiting meer. Vitens is één van de eerste drinkwaterbedrijven die hiermee geconfronteerd worden. Als je daar nu een wateraansluiting wil van meer dan 6 kuub per uur, dan krijg je iemand op bezoek die samen met jou gaat kijken naar alternatieven.”

De parallellen met de netcongestie-problematiek liggen voor het oprapen.

Stop met rapporten schrijven
Another fine mess dus. Wat kunnen we doen om dit probleem aan te pakken? Fred heeft daar een duidelijke mening over. “Wij zijn in Nederland heel goed in het stellen van doelen en in het schrijven van rapporten. Daar moeten we mee ophouden. In België hebben ze gewoon wetgeving gemaakt. Sinds 2005 moet ieder nieuw gebouw een regenwatersysteem hebben. En je moet je regenwater gebruiken voor toiletspoeling en voor de wasmachine. Eerst ging het om 3000 liter wateropslag, inmiddels is dat al een tank van 5000 liter. Anders krijg je geen bouwvergunning. Het gemiddeld waterverbruik per Belgische inwoner is nu 89 liter per dag, in Nederland streven we naar 100 liter.”

In België hebben ze gewoon wetgeving gemaakt. Sinds 2005 moet ieder nieuw gebouw een regenwatersysteem hebben.

Drie pitches
Na de reality check van Fred Prins is het de beurt aan drie aanbieders van water-gerelateerde oplossingen. Ze krijgen ieder een paar minuten om hun producten en diensten toe te lichten.

Frank Valkema van EWB Circular Rain heeft een heldere propositie voor projectontwikkelaars: weinig ruimte voor waterberging in je plan? Geen plek voor wadi’s? Ga ondergronds met een schelpenbron. Frank benadrukt dat het hier niet gaat om een innovatie: “Wij doen dit al bijna 15 jaar. Het is een bewezen systeem en we gebruiken natuurlijke producten. We leggen een gesloten bak aan die grotendeels wordt gevuld met een waterzuiverend mengsel dat onder andere schelpen bevat. Feitelijk is die bak het verlengstuk van een kolk. Een voorbeeld van een nieuwbouwproject waar een schelpenbron wordt toegepast is het nieuwe hoofdkantoor van Fugro.

Dan vertelt Raymond Tieman over Smartvatten. Een heel ander type dienst, gericht op monitoring van je waterverbruik. Smartvatten brengt een grote hoeveelheid data over waterstromen in kaart, waarmee je onder andere lekken in waterleidingen kunt opsporen. Maar je kunt ook op huurdersniveau, en zelfs op apparaatniveau waterverbruik meten. Het monitoringssysteem wordt onder andere verkocht aan waterbedrijven, maar op kleinere schaal kunnen ook property managers er hun voordeel mee doen.

Ten slotte vertelt Nick Post over Hydraloop; een bedrijf dat apparaten voor hergebruik van grijswater verkoopt aan consumenten en bedrijven. “Voordat water drinkwater mag heten is er veel moeite, energie en geld ingestoken. Maar die investering spoelen we in één keer de riolering in. Het ene moment heb je drinkwater, dan stroomt het uit de douchekop het putje in en nu is het opeens afvalwater. De Hydraloop reinigt licht vervuild grijswater zonder dat er een filter, membraan of chloor aan te pas komt. Het is een biologisch behandelingsproces. En het eindresultaat kun je gebruiken voor niet-hygiënische toepassingen. Dat wil zeggen: toiletspoeling, de wasmachine en tuinirrigatie. En daarmee kun je tot 45% drinkwater besparen.” Deze modelwoning in Boskoop heeft een installatie met onder andere een Hydraloop (bovenste foto links).

Afsluitend panelgesprek
De middag wordt afgerond met een panelgesprek over de vraag hoe ontwikkelaars, gemeenten en woningcorporaties samen tot duurzame oplossingen voor waterberging en waterbesparing kunnen komen. Yvonne van Mierlo introduceert Nicole de Vrij (Directeur Ontwikkeling & Zakelijk Beheer bij Eigen Haard), Mattijs Rommelse (Bouwregisseur Gemeente Rotterdam), Ingeborg de Jong (Directeur Timpaan) en Eltjo Bouwman (Directeur Ontwikkeling Blauwhoed).

Nicole de Vrij plaatst de wateropgave uiteraard in het rijtje van ‘opgaven’ waar de corporaties in de komende jaren voor aan de lat staan, maar dat doet niks af aan de urgentie: “Wij hebben bijvoorbeeld woningen in een polder in Uithoorn op min 4,7 meter NAP, waar de wateroverlast enorm is. En als je dan ziet wat je eigenlijk zou moeten doen om het op te lossen, dan is dat een heel grote opgave. Tegelijkertijd kunnen we onze ogen er niet voor sluiten. We moeten het met de hele keten samen doen. Wij kiezen er nu in ieder geval voor om een kleine pilot te gaan doen met grijswater hergebruik in de bestaande voorraad.”

Dan vertelt Ingeborg de Jong over een bezoek aan waterbedrijf Dunea, waar de urgentie voor haar kraakhelder werd: “Ze konden een contract niet ondertekenen omdat ze niet konden garanderen dat er genoeg water is.”

Yvonne van Mierlo wendt zich tot Mattijs Rommelse: “Als bouwregisseur wil jij heel graag projecten vlottrekken. Dan heb je al te maken met netcongestie, en krijg je nu water als nieuwe uitdaging. En wat ik opmerkelijk vond: ik keek in de voorbereiding nog even naar wat Rotterdam allemaal doet op dit punt, en het eerste waar de AI mee kwam is dat Rotterdam internationaal koploper is op het gebied van klimaat en water.”   

Matthijs: “Ja, mooi hé? En toch zie ik het niet. Dus kun je nagaan hoeveel we op andere plekken nog moeten gaan inhalen. Watertekort is denk ik iets waardoor we in Rotterdam mogelijk nog verder gaan zakken qua nieuwbouw realisatiegraad.”

Energie kost gewoon geld, dus dan kun je makkelijk je terugverdientijd uitrekenen. Bij water is dat ingewikkelder omdat het spotgoedkoop is. Maar ik denk wél dat de consument onafhankelijk wil zijn van waterschaarste.

Eltjo Bouwman: “Netcongestie is een heel concreet probleem, maar wat er daarnaast speelt bij water is dat je ook een gezonde en prachtige woonomgeving wil maken. Water is daarbij een elementair onderdeel. Dus dat integreer je op alle fronten in je plannen. Wat wél heel lastig is bij water is de kostprijs. Energie kost gewoon geld, dus dan kun je makkelijk je terugverdientijd uitrekenen. Bij water is dat ingewikkelder omdat het spotgoedkoop is. Maar ik denk wél dat de consument onafhankelijk wil zijn van waterschaarste. Want we merken nu ook dat energiekosten onbetrouwbaar zijn. En overheidsbeleid is wispelturig.”

Verwijzend naar nieuwe waterbesparende en waterzuiverende proposities voegt Eltjo hieraan toe: “Ik ga er vanuit dat veel consumenten dat gewoon willen. Regenwater is schoner en gezonder dan drinkwater. Je hebt nota bene in de was geen wasverzachter meer nodig. Bijna iedereen wil een regendouche. Hoe gaaf is het als er dan echt regenwater uitkomt, wat ook nog eens beter is voor huid en haar.”

Integraal
Er volgt een discussie over het rondrekenen van de businesscase. Nicole de Vrij denkt dat het mes aan meerdere kanten tegelijk moet snijden (‘koppelkansen’) om tot werkbare oplossingen te komen. Mattijs voegt daaraan toe dat we iedereen ‘in zijn kracht moeten gaan zetten’. Daarmee wil hij maar zeggen dat dit een probleem is dat je samen moet oplossen. Je kunt de openbare ruimte en het gebouw niet los zien van elkaar: “Ik denk dat we die stap in 2027 met elkaar gaan zetten.”

Een brede, integrale kijk is gewoon onmisbaar bij het bepalen van groenblauwe maatregelen. Ook Nicole de Vrij benadrukt dit: “Wij hebben ons hele bezit in kaart gebracht op allerlei thema’s. Dus bijvoorbeeld droogte, regenbuien en hitte, want dat scheelt per gebied waar je zit. En je kijkt ook naar aspecten als de kwetsbaarheid van de huurders. Al die dingen zijn in kaart gebracht en die gebruiken we allemaal als input voor ons asset management.”

Die integrale blik is ook van belang voor de projectontwikkelaar. Eltjo Bouwman: “Onze projectteams zien er nu heel anders uit dan 15 jaar geleden. Er zitten nu geologen aan tafel die de bodem kennen, en ecologen. Al die kennis integreer je in het natuurinclusieve plan dat je gaat maken. Juist die piekbuien die je straks krijgt, dat is waar je nu bijna mee begint. Het vakgebied is echt veranderd. Lineaaltje, rekenmachine en eens even kijken hoeveel woningen erin passen. Beetje groen, beetje water en veel bestrating. Die tijd is echt voorbij.

Beeld: Blauwhoed