Wet- en regelgeving & beleid

Een overzicht van staande wet- en regelgeving en de ontwikkeling van nieuw beleid en nieuwe wet- en regelgeving op het gebied van water, bodem, klimaatadaptatie en biodiversiteit.

Algemene (paraplu) wetgeving

De Omgevingswet
Sinds de invoering van de Omgevingswet op 1 januari 2024 is het juridische landschap rondom klimaatadaptatie en natuurinclusiviteit ingrijpend veranderd. Voor klimaatadaptatie zijn vooral de onderliggende Algemene Maatregelen van Bestuur (AMvB’s) van belang.

Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl)
In het Besluit bouwwerken leefomgeving (voorheen het Bouwbesluit) staan regels voor veiligheid, gezondheid, bruikbaarheid en duurzaamheid (energiezuinigheid en milieu).

Besluit kwaliteit leefomgeving (Bkl)
In het Besluit kwaliteit leefomgeving staan regels over omgevingswaarden, instructieregels, beoordelingsregels en regels voor monitoring.

Natuurherstelverordening (NHV)
In alle EU-landen geldt sinds 2024 de Natuurherstelverordening. Doel van de NHV is dat in 2030 minimaal 30% van de Europese natuur is hersteld. In 2040 moet dat 60% zijn. En in 2050 90%. Uiterlijk 1 september 2026 moet Nederland een 1e versie van een Natuurplan indienen bij de Europese commissie.

Kaderrichtlijn Water (KRW)
De KRW is een Europese richtlijn over de kwaliteit van het oppervlaktewater en grondwater. In 2000 hebben de landen uit de Europese Unie (EU) deze richtlijn vastgesteld. Al het water in Nederland moet in 2027 een goed leefgebied vormen voor de planten en dieren die er thuishoren. En er moet redelijk eenvoudig drinkwater van te maken zijn. De KRW is ook in de Waterwet opgenomen.

Rijksregels flora- en fauna-activiteit
Om de natuur te beschermen, geeft het Rijk regels voor flora- en fauna-activiteiten. Dat zijn activiteiten die gevolgen kunnen hebben voor dieren en planten in het wild. Degene die zo’n activiteit uitvoert, moet voldoen aan die regels, zoals de specifieke zorgplicht. Ook kan een vergunningplicht gelden.

Soortenmanagementplan (in het kader van de Omgevingswet)
In een soortenmanagementplan staan maatregelen, gedragsregels en afspraken opgesteld, bedoeld om ruimtelijke ontwikkeling, beheer en bescherming van flora- en fauna mogelijk te maken. Met een soortenmanagementplan kun je een gebiedsvergunning verkrijgen, en dus overtreding van de Omgevingswet voorkomen.

Nieuw beleid & nieuwe wet- en regelgeving

Maatlat groene klimaatadaptieve gebouwde omgeving
De ministeries van BZK, IenW en LNV hebben begin 2023 de ‘Landelijke Maatlat voor een groene klimaatadaptieve gebouwde omgeving’ gepubliceerd. Deze maatlat laat zien aan welke doelen, prestatie-eisen en richtlijnen klimaatadaptief bouwen moet voldoen. In april 2025 heeft het kabinet aangekondigd dat de maatlat alleen gaat gelden voor gebiedsinrichting. Ook is de richtlijn over warmtewerende oppervlakken geschrapt. Verdere juridische borging wordt mede bepaald onder invloed van aanvullende adviezen vanuit het programma STOER.

Ruimtelijk afwegingskader
Het ruimtelijk afwegingskader is een ondersteunend instrument voor provincies, gemeenten en waterschappen bij de locatiekeuze voor nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen. Het geeft inzicht in de plekken waar, gegeven het water- en bodemsysteem, ruimtelijke ontwikkelingen kunnen plaatsvinden. Daarnaast maakt het afwegingskader duidelijk op welke plekken er niet gebouwd kan worden.

Nationale Aanpak Wateroverlast
IenW ontwikkelt in de komende jaren een Nationale Aanpak Wateroverlast. Deze bestaat uit twee onderdelen: het in kaart brengen van de gevolgen, en het vergroten van de weerbaarheid en veerkracht bij verschillende situaties van wateroverlast. De planning is om de Nationale Aanpak Wateroverlast eind 2026 aan de Kamer aan te bieden. Keuzes en maatregelen zullen als advies aan het kabinet worden opgenomen als een Deel-deltabeslissing Wateroverlast in het Deltaprogramma 2027-2033.

Verblijfsvoorzieningen voor ‘bouwwerkafhankelijke beschermde diersoorten’
In de Omgevingsregeling worden regels opgenomen voor verblijfsvoorzieningen voor huismussen, gierzwaluwen en vleermuizen in utiliteitsbouw. De consultatie hierover werd begin 2026 afgesloten.

Basiskwaliteit Natuur (BKN)
In opdracht van LNV werd in 2024 het Kennisdocument Basiskwaliteit Natuur gepubliceerd. Het doel van BKN is om op een gestructureerde manier natuurkwaliteit te verbeteren en biodiversiteit te bevorderen in gebieden die niet primair een natuurfunctie hebben. Het concept werd gelanceerd door Vogelbescherming Nederland en  verder ontwikkeld door Naturalis Biodiversity Center, WUR, SoortenNL & Sovon. Een aantal provincies (o.a. Drenthe, Overijssel) en tal van gemeenten hebben inmiddels beleid ontwikkeld op basis van de BKN-filosofie.

Omnibus I: vereenvoudiging van Europese duurzaamheidswetgeving
De Europese Commissie heeft in februari 2025 voorstellen gepubliceerd voor vereenvoudiging van de huidige duurzaamheidswetgeving, waaronder de CSRD (Corporate Sustainability Reporting Directive), CSDDD (Corporate Sustainability Due Diligence Directive) en de EU Taxonomie.

Biodiversiteits Strategie voor 2030
In de EU-biodiversiteitsstrategie voor 2030 staan concrete en bindende acties voor Europese landen om de achteruitgang van ecosystemen en biodiversiteit te stoppen en de natuur te beschermen. De Biodiversiteitsstrategie dient ook als Europese input voor wereldwijde afspraken op het gebied van biodiversiteit. Zie ook de Quickscan EU-Biodiversiteitsstrategie (PBL, 2022).

Mogelijke verplichting gebruik hemel- en grijswater in nieuwbouw?
Het gebruik van hemelwater- en grijswatersystemen in nieuwbouw voor toiletspoeling kan een bijdrage leveren aan het voorkomen van toekomstige drinkwatertekorten. Maar van een eventuele verplichting hiertoe, in het Besluit bouwwerken leefomgeving, is vooralsnog geen sprake.

Praktische richtlijnen

Handreiking decentrale regelgeving klimaatadaptief bouwen en inrichten (2023)
Deze handreiking van BZK laat aan de hand van concrete voorbeelden zien hoe verschillende aspecten van klimaatadaptief en natuurinclusief bouwen, inrichten en beheren kunnen worden “geregeld” door lagere overheden.

Gemeentelijke puntensystemen
Diverse gemeenten hebben hun eigen puntensysteem ontwikkeld voor natuurinclusief bouwen. Voor de verschillen in benadering vergelijk onder andere de documentatie van gemeente Utrecht, gemeente Den Haag, de Amsterdamse Groenvisie 2020-2050 en het Bredaas Groenkompas.

De 3-30-300 regel
Gemeenten hanteren naast puntensystemen ook andere methodes om de hoeveelheid groen per woning of per hectare vast te leggen. Een bekend voorbeeld is de 3-30-300 regel. De discussie over een nationale ‘groennorm’ boekt vooralsnog weinig vooruitgang.

Vakrichtlijn gesloten dakbedekkingssystemen
In de editie 2025 van deze vakrichtlijn is er veel aandacht voor multifunctionele daken. Ook waterretentie wordt voortaan in een apart hoofdstuk behandeld.

Groene daken
De norm ‘Begroeide daken – Normen voor ontwerp, uitvoering en onderhoud’ is specifiek gericht op de Nederlandse markt, en gratis beschikbaar via ISSO Open.

Beëindigd

Gedragscode Tijdelijke Natuur
Eind 2023 bleek dat het ministerie van LNV de Gedragscode Tijdelijke Natuur niet zou vernieuwen. Het blijft wél mogelijk om bij de provincie een Tijdelijke Natuur ontheffing aan te vragen.